Við hreiður

Núna er tíminn sem þið rekist kannski á hreiður. Það er alltaf gaman, ekki síst þegar tækifæri er til að fylgjast með því um tíma og sjá þegar ungarnir koma í heiminn og taka svo að braggast. Sumir ungar vappa fljótlega úr hreiðrinu eftir að þeir skríða úr eggi, t.d. vaðfuglar, en hjá öðrum tegundum, t.d. spörfuglum er vist unganna mun lengri í hreiðrinu.

Hér getið þið fylgst með krumma og svartþresti á hreiðri:

https://www.byko.is/krummi

https://www.ruv.is/frett/2020/05/03/svartthrastahreidur-i-beinni-utsendingu

Farið inn á fuglavefinn og skoðið hreiður ólíkra fugla. Hvaða fuglar eiga vönduðustu hreiðrin?

Segið frá reynslu ykkar af því að fylgjast með varpi og uppeldi unga.

Farfuglar

Þann 15. mars bárust fréttir af því að lóan væri komin. Hér sjáið þið hvar lóan heldur sig á veturna:

Vetrarstöðvar heiðlóu (kort af Fuglavefnum, Menntamálastofnun).

Ef þið ímyndið ykkur að þið sláist í för með lóunni og íhugið hvar þið komið til landsins þurfið þið líklega ekki að hugsa lengi til að komast að þeirri niðurstöðu að Suðausturland sé líklegur staður. Lóan sem fréttist af þann 15. mars var einmitt þar, nálægt Höfn í Hornafirði.

Farfuglar frá Evrópu sjást gjarnan fyrst á þessum slóðum en dreifa sér síðan um landið. Oft hvíla þeir sig og byggja sig upp í fjörunni við komuna til Íslands. Hvenær ætli lóan komi hingað í Skagafjörð?

Í apríl kemur fjöldi farfugla til landsins. Oft eru þeir kallaðir vorboðar. Hér er skemmtilegt ljóð um þá:

VORBOÐAR

Hópur fugla flýgur lágt yfir sjó
á leið til landsins, vængjaslátturinn
dregur vorið á eftir sér sunnan úr álfu.

Óþreyjufullt flugið styttist uns
eygja þeir kunnugleg fjöll í norðri.

Örþreyttir rjúfa fuglarnir lofthelgi Íslands.

Brátt leggja þeir græn teppi
yfir öll tún og lýsa upp nóttina
með sólbjörtum söngvum.

Ari Jóhannesson
(birt á facebook 21. mars 2020 og í aprílhefti Læknablaðsins 2020)

Skoðið vel myndirnar sem Ari dregur upp í ljóði sínu um vorboðana.

Hjálpist að við að finna leiðir til að fylgjast með og skrá komu farfuglanna í Skagafirði. Ræðið aðferðir ykkar við kennarann.

Helsingjar eru mjög áberandi í Skagafirði á vorin. Þeir eru umferðarfarfuglar og staldra við á Íslandi á leið sinni til varpstöðvanna á Grænlandi. Sérstakur kafli er um helsingja hér á vefnum >> LESA.

Tré í fannfergi

Þegar mikill snjór sest á trén svigna greinarnar og sumar brotna. Það er misjafnt eftir tegundum trjáa hversu mikið þær þola. Við sjáum á þessum myndum sem nýlega voru teknar í Hólaskógi að mörg tré hafa skemmst, enda hefur mikið snjóað í vetur, óvenjulega mikið!

Sjáið hvernig barrtrén hafa kubbast. (EBÖ)
Úff! (EBÖ)
Birki sem hefur bognað. (EBÖ)

Á þessari síðustu mynd er birki sem hefur svignað – en ekki brotnað. Takið eftir að börkurinn hefur líka látið ásjá í veðurhamnum. Birki er íslensk tegund sem hefur aðlagast aðstæðunum hérlendis á löngum tíma.

Hafið þið séð skemmdir á trjám eftir óveður og snjóþyngsli?
Hvernig litu þær út? 

Brambolt í Ketubjörgum

Enginn varð vitni að því þegar brotnaði úr Ketubjörgum um helgina en líklegt er talið að það hafi gerst um kl. 11 á laugardaginn. Þess sáust nefnilega merki á jarðskjálftamæli á bænum Hrauni á Skaga.

Heljarins bjarg í Ketubjörgum klofnaði endanlega frá og hafnaði í fjörunni. Undanfarin ár hefur mátt fylgjast með sífellt stækkandi sprungu á þessum stað.

Myndirnar sýna vel breytinguna frá bjargbrúninni.
Efri myndin var tekin fyrir rúmu ári. (PF – Feykir).

Það sem hrundi er álitið vera þúsundir tonna.

Bjargið sem hrundi (SBS – Morgunblaðið).
Rauða línan bendir á hvar brotnaði að þessu sinni. Myndin var tekin 2017 (SH).

Eins og sjá má á þessari mynd sem tekin var sumarið 2017 er greinilegt að stöðugt er að brotna úr berginu.

Fleiri fréttir um hrunið sem átti sér stað 1. nóvember 2019 má finna hjá Ríkisútvarpinu, í Feyki og í Morgunblaðinu og víðar. Já, þetta er merkileg frétt.

Kaldir fuglar!

Það kom kuldakafli um daginn. Hann læddist aðeins aftan að okkur og við þurftum að gramsa eftir kuldagöllum og kuldaskóm. Við erum heppin að geta klædd af okkur kuldann.

Þessi fugl kunni líka að bregðast við kuldanum. Hann ýfði á sér fjaðrirnar til að mynda kyrran og einangrandi lofthjúp í kringum líkamann. Auk þess kom hann sér í skjól til þess að kaldir vindarnir kæmust síður að honum. Kannski fann hann einhver orkurík fræ og korn í grasinu.

Svartþröstur í kulda
Svartþröstur eins og bolti! (SÁS)

Svartþröstur er ekki algengur í Skagafirði, en honum fer líklega fjölgandi. Einhverjir grónir Skagfirðingar ráku því upp stór augu þegar þeir horfðust í augu við hann þennan! Svartþröstur er staðfugl og er að verða algengur á höfuðborgarsvæðinu og nágrenni.

Fuglinn á myndinni er kvenkyns svartþröstur. Þær eru svona brúnleitar. Karlfuglarnir eru hins vegar kolsvartir með fagurgulan gogg.

Í kuldatíð reynist oft erfitt fyrir fuglana að afla sér fæðu og er þá gott að vita til þess að fólk fóðri þá með feitmeti, korni, eplum, rúsínum eða öðrum ávöxtum.

  • Kynnið ykkur það sem sagt er um svartþröst á Fuglavefnum. Berið saman fuglinn í Efra-Ási, á myndinni hér að ofan, og myndirnar sem sýndar eru á Fuglavefnum. Það er greinilegt að ískalt er hjá kellunni okkar! 

Úrhelli (=mikil rigning)

Undanfarna daga hefur mikið rignt á landinu. Hér má sjá spákort sem sýnir uppsafnaða úrkomu á tveimur sólarhringum, 18. – 20. september 2019 í millimetrum. Spáin gekk eftir.

Úrkomuspákort frá Einari Sveinbjörnssyni veðurfræðingi.
  • Skoðið kortið vel. Hvað merkja litirnir? Hvar á landinu var mesta úrkoman?
    • Við Ljósufjöll á Snæfellsnesi (þar sem hvíti bletturinn er) sprungu skalarnir, úrkoman var meiri en 300 mm!
  • Skoðið úrkomuna sérstaklega við Skagafjörð. Takið eftir stöðunni í Norðurárdal. Hvert var úrkomumagnið annars víðast hvar í Skagafirði þessa tvo sólarhringa?

Úrhellið þessa tvo daga var umtalsvert meira en allt það sem rigndi í júní, júlí og ágúst samanlagt! Óhætt er að segja að það hafi orðið nokkuð blautt um, ef ekki bara allt á floti! Við sáum merki þess í ám og vötnum. Hér er mynd sem tekin var af Hjaltadalsá 20. september. Hún hafði heldur betur vaxið!

Hjaltadalsá (SLG).

Skrýtin ber

Víða vaxa ber í Skagafirði. Uppskeran í ár var nokkuð misjöfn. Það fréttist til dæmis af systkinum sem tíndu 24 lítra af krækiberjum í Hjaltadal og voru snögg að því.

Valgeir Kárason býr á Sauðárkróki og skrifaði þetta á facebook:
Ekki séð jafn lítið af berjum hér við Sauðárkrók í mörg ár, forvitinn að vita hvað þetta hvíta er á bláberjunum?

Sérkennileg bláber (VK).

Fljótlega komu fram tilgátur um að sveppur hefði komist í berin og haft var samband við Guðríði Gyðu Eyjólfsdóttur sveppasérfræðing. Hún fékk berin send og rannsakaði þau. Hún staðfesti að um væri að ræða svepp:
Búin að skera í ljósa flekki/þykkildi á tveimur berjum og fékk töluvert af sveppþráðum þannig að um er að ræða svepp. Og út úr þessu flutu svo ákaflega grönn, hólklaga, glær og sléttveggja gró sem ekki voru með neina þverveggi.

Guðríður Gyða tók mynd í gegnum smásjá. Um myndina segir hún: Hér eru gró sem mældust um 8 x 2 µm ásamt sveppþráðum. Þetta er úr einum af þroskuðu blettunum og tekið gegnum 100x linsu en stærð má miða út frá 8 µm löngum gróum neðarlega á myndinni.

1 μm (1 míkrómetri) er 0,001 mm.

Smásjármynd. Þarna sjást bæði sveppþræðir og gró. (GGEy)

Einn af vinum Valgeirs á facebook hafði fundið svipuð ber í Siglufirði. Honum var brugðið: Svei mér þá, ég át nokkur svona um daginn. Ekki dauður og engin einkenni. Svo þau eru hugsanlega, ef til vill, líklegast, örugg að einhverju leyti til átu. Svona sirka. Guðríður Gyða tók þá fram að líklega væri sveppurinn hættulegri fyrir berin sjálf en þá sem borðuðu þau!

Skoðið myndirnar vel.

  • Sveppurinn hefur þroskast misvel í berjunum. Í hvaða berjum er þroskunin komin lengst og í hverjum styst?
  • Hvar ætli séu sveppþræðir á smásjármyndinni og hvar gró?

Vor eða sumar!

Þessa dagana eru farfuglarnir að koma. Helsingjarnir eru til dæmis áberandi og eru hér í stórum hópum. Oft er talað um farfugla sem vorboða, þeir segja okkur að vorið sé að koma.

Hvað er vor og hvað er sumar? Í ár (2019) er sumardagurinn fyrsti 25. apríl. Er þá vorið liðið og sumarið tekið við?!

  • Ræðið merkingu orðanna vor og sumar.
  • Hvaða fugla hafið þið séð undanfarið, sem ekki voru hér í vetur?
  • Við sjáum víða merki vorsins. Nefnið dæmi og takið myndir! Þið megið gjarnan senda inn myndir í samvinnu við kennara ykkar – kannski birtast þær hér fyrir neðan (solrun@holar.is).
Snjórinn lætur smám saman undan geislum sólar… (SSk)

Landslag er mikils virði

Nýlega var samþykkt að Íslendingar gerðust aðilar að Landslagssamningi Evrópu.  Samningnum er ætlað að stuðla að verndun, stýringu og skipulagi landslags ásamt því að koma á fót evrópsku samstarfi um landslag. Með þessu er viðurkennt mikilvægi landslags í umhverfi landsins. Jafnframt verður mótuð stefna sem miðar að verndun, nýtingu og skipulagi þess.

Landslag er sameiginlegur náttúru- og menningararfur hverrar þjóðar og um leið uppspretta margvíslegra gæða sem hafa áhrif á líðan okkar sem einstaklinga og sem samfélag.

Íhugið orðið landslag. Hvernig er það hugsað?

Horfið í kringum ykkur. Sjáið þið landslag?
Hvernig getur landslag haft áhrif á hvernig okkur líður?

Hvað ætli orðið menningarlandslag þýði?